برای کسب نتیجه بهتر از آنژیوگرافی قلب، باید مراقبت های بعد از آنژیوگرافی قلب را رعایت نمایید. مراقبت های قبل از آنژیوگرافی قلب شامل ناشتا بودن از حدود شش تا هشت ساعت قبل است؛ مگر طبق دستور تیم درمان، فهرست داروها و حساسیتهای خود را همراه داشته باشید و اگر سابقه بیماری کلیوی یا حساسیت به ماده حاجب دارید حتما اطلاع دهید. مراقبت های بعد از آنژیوگرافی قلب شامل استراحت، نوشیدن مایعات کافی است. همچنین محل ورود کاتتر را خشک و تمیز نگه دارید، تا چند روز از حمل اجسام سنگین و فعالیت شدید خودداری کنید و در صورت خونریزی، درد شدید قفسه سینه، تب یا تورم پیشرونده سریعا با مرکز درمانی تماس بگیرید.
مقدمه
اگر پزشک برای شما یا یکی از عزیزانتان آنژیوگرافی قلب تجویز کرده است، احتمالا در جستوجوی یک راهنمای کامل و مطمئن درباره مراقبت های بعد از آنژیوگرافی قلب هستید. این مقاله با زبانی ساده اما دقیق، بر پایه تجربه بالینی و توصیههای معتبر علمی نوشته شده است تا بدانید دقیقا از چند روز قبل تا چند روز بعد چه کارهایی انجام دهید، چه مواردی را پیگیری کنید و در چه شرایطی باید به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
آنژیوگرافی قلب در یک نگاه
آنژیوگرافی قلب یک روش تصویربرداری است که با تزریق ماده حاجب از طریق یک کاتتر نازک، مسیر جریان خون در رگهای کرونری را روی تصویر آشکار میکند. ورود کاتتر معمولا از شریان مچ دست به نام مسیر رادیال یا از شریان کشاله ران به نام مسیر فمورال انجام میشود. انتخاب مسیر به شرایط بیمار و نظر تیم قلب بستگی دارد. در سالهای اخیر استفاده از مسیر رادیال به دلیل کاهش خونریزی و عوارض عروقی نسبت به مسیر فمورال محبوبتر شده است.
چرا مراقبت های بعد از آنژیوگرافی اهمیت دارند؟
مراقبت های بعد از آنژیوگرافی قلب با هدف کاهش خطر خونریزی، عفونت، آسیب کلیوی ناشی از ماده حاجب و مشکلات مربوط به محل ورود کاتتر انجام میشوند. رعایت چند اصل ساده مانند ناشتایی به موقع، مدیریت درست داروها، نوشیدن مایعات کافی پس از کار و محدودیت موقت فعالیتها، احتمال بروز عارضه را کم میکند و به بهبود سریعتر کمک میکند. برای نمونه، نوشیدن آب کافی بعد از آنژیوگرافی به دفع ماده حاجب و محافظت از کلیهها کمک میکند.
مراقبتهای قبل از آنژیوگرافی قلب
از یک هفته تا یک روز قبل
- اگر سیگار میکشید، از همان زمانی که تاریخ انجام کار مشخص شد تلاش کنید مصرف را قطع کنید. قطع سیگار حتی چند روز پیش از آنژیوگرافی به بهبود روند بهبودی کمک میکند.
- فهرست کامل داروهای مصرفی شامل داروهای بدون نسخه، مکملها و گیاهی را یادداشت کرده و به تیم درمان ارائه دهید. برخی داروها مانند رقیق کنندههای خون یا داروهای خاص دیابت ممکن است نیاز به تنظیم داشته باشند.
- اگر سابقه حساسیت به ید یا ماده حاجب، حساسیت شدید به غذاهای دریایی، لاتکس یا بیحسی موضعی دارید، حتما اطلاع دهید. این اطلاعات در انتخاب داروهای قبل و حین کار نقش دارد.
- اگر بیماری زمینهای کلیه دارید یا به هر دلیل کراتینین شما بالا بوده است، این موضوع را با پزشک در میان بگذارید تا درباره زمان انجام آزمایشهای لازم و اقدامات محافظتی پیشگیرانه تصمیمگیری شود.
شب قبل
- شام سبک بخورید و از چند ساعت بعد از شام، طبق نسخه ناشتایی را آغاز کنید. توصیه رایج برای بسیاری از بیماران این است که شش تا هشت ساعت پیش از کار از خوردن و آشامیدن خودداری کنند، مگر این که پزشک خلاف آن را گفته باشد.
- دوش بگیرید و پوست محل ورود کاتتر را تمیز نگه دارید. تراشیدن موها را خودتان انجام ندهید، چون میتواند خطر خراش پوستی و عفونت را افزایش دهد.
- مدارک شناسایی، دفترچه بیمه، پاسخ آزمایشها، فهرست داروها و شماره تماس یک همراه را آماده کنید.
صبح روز آنژیوگرافی
- طبق دستور پزشک، ناشتا باشید. در موارد خاص ممکن است نوشیدن مقدار کمی آب برای مصرف داروهای مهم مجاز باشد.
- لباس راحت و گشاد بپوشید و زیورآلات را کنار بگذارید. برخی مراکز از شما میخواهند که لنز تماسی استفاده نکنید و لوازم ارزشمند همراه نیاورید.
- اگر مسیر ورود کاتتر رادیال باشد، ممکن است فشارسنج یا دستبند فشاری پس از کار روی مچ قرار گیرد، بنابراین ساعت یا دستبند را از دست خارج کنید.
- اگر داروی خاصی مانند انسولین، قرصهای دیابت یا رقیق کنندههای خون مصرف میکنید، دقیقا طبق برگه راهنمای مرکز عمل کنید. درباره متفورمین، شواهد نشان میدهد در بیماران با عملکرد کلیه طبیعی یا مختل خفیف ادامه مصرف تا زمان آنژیوگرافی میتواند ایمن باشد، با این حال اگر عملکرد کلیه پایین باشد معمولا توصیه به قطع موقت و ارزیابی مجدد میشود. تصمیم نهایی را پزشک شما بر اساس آزمایشهای بهروز میگیرد.
چک لیست همراه بیمار
- کارت شناسایی و مدارک بیمه
- فهرست داروها و دوز آنها
- گزارش حساسیت دارویی یا غذایی
- نتیجه آزمایشهای اخیر به ویژه کراتینین
- شماره تماس همراه قابل دسترس
- لباس راحت و بدون زیورآلات
مراقبت های بعد از آنژیوگرافی قلب
چهار تا شش ساعت اول
- یکی از مهمترین قسمت های مراقبت های بعد از آنژویگرافی، چهار تا شش ساعت اول است. معمولا اندکی پس از پایان تصویربرداری، کاتتر خارج میشود و روی محل ورود فشار داده میشود. اگر مسیر فمورال بوده است ممکن است لازم باشد چند ساعت به پشت و صاف دراز بکشید تا خطر خونریزی کاهش یابد.
- تیم پرستاری علائم حیاتی، پانسمان و درد محل را بررسی میکند و در صورت نیاز مسکن ساده تجویز میشود.
در بسیاری از مراکز از شما میخواهند که مایعات بنوشید تا ماده حاجب سریعتر از بدن دفع شود. اگر محدودیت مایع ندارید، نوشیدن آب در این ساعات اولیه سودمند است.
بیست و چهار ساعت اول
- در مراقبت های بعد از آنژیوگرافی، برای 24 ساعت اول توصیه میشود که استراحت نسبی داشته باشید و از فعالیتهای شدید خودداری کنید. توصیههای مراجع معتبر، تا چند روز اجتناب از بلند کردن اجسام سنگین و ورزش شدید را پیشنهاد میکنند.
- طبق دستور مرکز، پانسمان را در زمان تعیین شده تعویض یا بردارید و محل را تمیز و خشک نگه دارید. در بیشتر منابع، دوش گرفتن پس از حدود یک روز مجاز است ولی خیس کردن طولانی محل یا نشستن در وان معمولا تا مدتی توصیه نمیشود.
- اگر مسیر رادیال بوده است، از فشار آوردن به دست همان سمت و خم کردن عمیق مچ در یکی دو روز اول خودداری کنید. اگر مسیر فمورال بوده است، از بالا رفتن از پله در روزهای اول کمتر استفاده کنید و خم شدن شدید مفصل ران را محدود کنید.
- درد خفیف، کبودی کوچک یا برجستگی مختصر زیر پوست در محل ورود میتواند اتفاق بیفتد و اغلب طی چند روز برطرف میشود. در صورت افزایش اندازه یا سفتی توده یا درد شدید، سریع اطلاع دهید.
روز دوم تا هفتم
- پس از انجام مراقبت های بعد از آنژیوگرافی، از روز دوم به بعد میتوانید به تدریج فعالیتهای روزمره را بیشتر کنید اما همچنان باید از بلند کردن اجسام سنگین و ورزشهای شدید پرهیز کنید. راه رفتن آرام مفید است.
- درباره رانندگی، توصیهها بسته به شرایط شما و قوانین محلی متفاوت است. در بسیاری از برگههای ترخیص، پس از آنژیوگرافی ساده با مسیر مچ دست، سه روز عدم رانندگی و پس از آنژیوپلاستی با استنت حدود یک هفته توصیه شده است، اما تصمیم نهایی را پزشک معالج صادر میکند.
- گر استنتگذاری انجام شده است، ممکن است محدودیتهای بیشتری برای مدت کوتاهی اعمال شود. درباره زمان دقیق بازگشت به کار، رانندگی و فعالیت جنسی از تیم درمان خود راهنمایی بگیرید.
مراقبت از محل ورود کاتتر بر اساس مسیر رادیال و فمورال
اگر مسیر رادیال بوده است
- تا چهل و هشت ساعت از استفاده سنگین از دست همان سمت خودداری کنید، برای نمونه حمل کیسه خرید یا باغبانی.
- پانسمان شفاف معمولا پس از حدود یک روز برداشته میشود. پس از آن محل را تمیز نگه دارید و تا دو روز دست را در آب گرم فرو نبرید.
- به ندرت ممکن است شریان رادیال دچار انسداد شود که بیشتر خودبهخود برطرف میشود اما گاه به ارزیابی نیاز دارد. اگر سردی یا رنگپریدگی غیرعادی انگشتان یا کاهش نبض دست داشتید، سریعا اطلاع دهید.
اگر مسیر فمورال بوده است
ممکن است نیاز باشد چند ساعت صاف دراز بکشید و پای همان سمت را زیاد خم نکنید.
تا چند روز از بلند کردن اجسام سنگین یا حرکات شدید لگن پرهیز کنید. اگر برجستگی سفت و دردناک یا خونریزی پس از برداشتن پانسمان مشاهده کردید، فورا فشار مستقیم ملایم بدهید و به بخش تماس بگیرید.
داروهای مهم
رقیق کنندهها و ضد پلاکتها
اگر فقط آنژیوگرافی تشخیصی انجام شده باشد، ادامه بسیاری از داروها طبق نسخه امکانپذیر است. اگر استنتگذاری انجام شده است، معمولا مصرف داروهای ضد پلاکت طبق دستور به شکل منظم و بدون قطع ناگهانی ادامه مییابد. درباره زمان دقیق و تداخلها حتما از پزشک معالج خود راهنمایی بخواهید.
دیابت و متفورمین
درباره متفورمین، رویکردها به وضعیت کلیه و نوع اقدام بستگی دارد. برخی شواهد نشان میدهد در بیمارانی که عملکرد کلیه طبیعی یا مختل خفیف دارند، ادامه متفورمین در آنژیوگرافی انتخابی ایمن گزارش شده است. در عین حال، در عملکرد کلیه پایین، خطر تجمع دارو و اسیدوز لاکتیک وجود دارد و معمولا توصیه به قطع موقت و ارزیابی مجدد میشود. بنابراین تصمیم نهایی باید شخصی سازی و توسط پزشک شما انجام شود.
بیماران کلیوی
اگر کراتینین شما بالا است یا سابقه بیماری کلیه دارید، تیم درمان برای کاهش خطر آسیب کلیوی ناشی از ماده حاجب اقدامات پیشگیرانه مانند کنترل دقیق مایعات و محدود کردن دوز ماده حاجب را در نظر میگیرد. نوشیدن آب کافی پس از کار در صورت نبود محدودیت مایع کمک کننده است.
حساسیت به ماده حاجب
اگر در گذشته به ماده حاجب واکنش داشتهاید یا سابقه حساسیت شدید دارید، ممکن است پیش از کار داروهای پیشگیرانه دریافت کنید یا روش تصویربرداری جایگزین بررسی شود. اطلاع دقیق پیش از کار بسیار مهم است.
علائم خطر که نیاز به اقدام فوری دارند
به موارد زیر توجه ویژه داشته باشید و در صورت بروز، بدون تاخیر با مرکز درمانی تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید.
- خونریزی فعال، خیس شدن پانسمان با خون، یا بزرگ شدن سریع کبودی در محل ورود کاتتر
- درد شدید یا تورم پیشرونده در محل، بیحسی یا سردی اندام همان سمت
- درد قفسه سینه که با استراحت بهتر نمیشود، تنگی نفس، تعریق سرد یا تهوع شدید
- تب و لرز یا ترشح بدبو از محل
- سرگیجه شدید، ضعف یک طرف بدن، اختلال تکلم یا تاری دید ناگهانی
این علائم میتوانند نشانه عوارض جدی مانند خونریزی، انسداد عروقی، عفونت یا مشکلات قلبی باشند و نیاز به ارزیابی دارند. در صورت تردید، جانب احتیاط را رعایت کنید.
بازگشت به فعالیتهای روزمره
اگر مراقبت های بعد از آنژیوگرافی را به درستی انجام دهید، میتوانید پس از گذشت چند روز به زندگی و فعالیت های روزمره خود بازگردید. در این بخش هر کدام از فعالیت های روزمره و برخورد درست با آنها پس از آنژیوگرافی را بررسی میکنیم.
تغذیه و مایعات
پس از تایید تیم درمان، تغذیه نرم و آب کافی را از همان روز آغاز کنید. نوشیدن مایعات به دفع ماده حاجب کمک میکند مگر این که محدودیت مایع داشته باشید.
خواب و موقعیت بدن
اگر مسیر فمورال بوده است، در یکی دو روز نخست هنگام خوابیدن، پا را زیاد خم نکنید و از بالش برای راحتی کمک بگیرید.
اگر مسیر رادیال بوده است، در شب اول مچ دست را در وضعیت خنثی نگه دارید و از فشار آوردن با آن دست خودداری کنید.
حمام و بهداشت
دوش کوتاه معمولا از حدود یک روز بعد مجاز است، اما نشستن در وان آب یا شنا کردن برای چند روز پیشنهاد نمیشود تا زخم کوچک پوستی کاملا بسته شود.
رانندگی و کار
بازگشت به رانندگی و کار به نوع اقدام، مسیر ورود کاتتر، نوع شغل و شرایط عمومی شما وابسته است. در بسیاری از مراقبت های بعد از آنژیوگرافی تشخیصی، بازگشت سریعتر و پس از آنژیوپلاستی با استنت، یک دوره استراحت طولانیتر توصیه میشود. در هر حال تصمیم نهایی با پزشک شما است.
چک لیست عملی برای روز ترخیص
- برگه توصیههای کتبی را دریافت کردهاید.
- نسخه داروها و تغییرات احتمالی در دست شما است.
- زمان دوش گرفتن و تعویض پانسمان مشخص است.
- هشدارهای لازم درباره علائم خطر را به همراه شماره تماس اضطراری دریافت کردهاید.
- برنامه مراجعه بعدی یا تماس تلفنی برای پیگیری تعیین شده است.
سوالات متداول
۱ آیا آنژیوگرافی قلب دردناک است؟
حین کار از بیحسی موضعی استفاده میشود و بیشتر افراد فقط احساس فشار یا گرمی کوتاه مدت هنگام تزریق ماده حاجب را گزارش میکنند. اگر درد داشتید همان لحظه به تیم اطلاع دهید تا اقدامات لازم انجام شود.
۲ چند ساعت باید ناشتا باشم؟
در بسیاری از مراکز بین شش تا هشت ساعت ناشتایی پیش از کار پیشنهاد میشود مگر این که پزشک شما دستور متفاوتی بدهد.
۳ چه زمانی میتوانم دوش بگیرم؟
در بیشتر منابع، دوش کوتاه از حدود یک روز بعد مجاز است، اما خیس کردن طولانی محل یا نشستن در وان برای چند روز توصیه نمیشود.
۴ چه زمانی میتوانم ورزش کنم؟
به طور معمول تا چند روز از فعالیت شدید و بلند کردن اجسام سنگین پرهیز کنید و سپس فعالیت را به تدریج افزایش دهید. راه رفتن سبک از همان روزهای اول کمک کننده است.
۵ بعد از آنژیوگرافی چه مقدار آب بنوشم؟
اگر محدودیت مایع ندارید، نوشیدن آب کافی برای دفع ماده حاجب توصیه میشود. میزان دقیق را پزشک بر اساس وضعیت کلیه و قلب شما مشخص میکند.
۶ آیا رانندگی بعد از آنژیوگرافی مجاز است؟
این موضوع به نوع اقدام و شرایط شما بستگی دارد. برای بسیاری از بیماران پس از آنژیوگرافی تشخیصی چند روز عدم رانندگی توصیه میشود و پس از استنتگذاری مدت بیشتری لازم است. تصمیم نهایی را پزشک شما میگیرد.
۷ اگر در محل مچ دست کار انجام شده باشد چه مراقبت ویژهای لازم است؟
دست همان سمت را تا چهل و هشت ساعت زیر فشار شدید نگذارید، پانسمان را طبق دستور بردارید و از فرو بردن دست در آب گرم تا دو روز پرهیز کنید. در صورت سردی یا رنگپریدگی انگشتان یا درد غیرمعمول اطلاع دهید.
۸ اگر مسیر کشاله ران بوده است چه کنم؟
چند ساعت صاف دراز بکشید و از خم کردن زیاد ران پرهیز کنید. در روزهای نخست از بالا رفتن زیاد از پله و بلند کردن بار سنگین دوری کنید و اگر خونریزی یا توده سفت و دردناک ایجاد شد فورا اطلاع دهید.
۹ داروهای ضد پلاکت را کی باید شروع یا ادامه دهم؟
اگر استنتگذاری انجام شده است، معمولا ضد پلاکتها باید دقیق و منظم طبق نسخه مصرف شوند. قطع خودسرانه خطرناک است. درباره دوز و مدت مصرف با پزشک هماهنگ باشید.
۱۰ تکلیف متفورمین چیست؟
اگر عملکرد کلیه شما طبیعی است ممکن است طبق نظر پزشک نیازی به قطع نباشد، اما در عملکرد پایین کلیه معمولا قطع موقت و ارزیابی مجدد توصیه میشود. تصمیم شخصی سازی لازم است.
جمعبندی
مراقبت های بعد از آنژیوگرافی قلب با چند اقدام ساده اما مؤثر آغاز میشود و با پیگیری هوشمندانه ادامه مییابد. ناشتایی به موقع، اطلاع دادن دقیق حساسیتها و داروها، هماهنگی درباره دیابت و کلیه، و در ادامه نوشیدن آب کافی، مراقبت از محل ورود کاتتر، پرهیز موقت از فعالیت شدید و شناخت علائم خطر، مهمترین ارکان این مسیر هستند. اگرچه توصیههای کلی در منابع معتبر شباهت زیادی دارند، بهترین برنامه همیشه برنامهای است که بر اساس شرایط شخصی شما تنظیم شده باشد. در تمام مراحل، پرسیدن سوال از تیم درمان حق شما است و به ایمنی و آرامش بیشتر کمک میکند.
