اگر بخواهم در چند جمله روشن و دقیق بگویم، مراحل انجام آنژیوگرافی قلب از سه بخش اصلی تشکیل می شود. در مرحله آمادهسازی، بیمار ویزیت میشود، رضایت آگاهانه میدهد، داروها تنظیم میشوند، ناشتایی کوتاه رعایت میشود و آزمایشها و نوار قلب انجام میگیرد. در مرحله دوم، بیمار وارد اتاق کاتلب میشود؛ با بیحسی موضعی لوله باریکی از شریان دست یا کشاله ران وارد میگردد، ماده حاجب تزریق شده و تصاویر زنده رگهای کرونری ثبت میشود؛ در صورت نیاز ارزیابی تکمیلی انجام میشود. در مرحله پایانی، مراقبتها شامل کنترل خونریزی محل ورود، دریافت مایعات، استراحت، پایش علائم و دریافت توصیههای ترخیصی است که اضطراب بیمار را کاهش میدهد. مراحل انجام آنژیوگرافی به صورت خلاصه عبارتند از:
- پذیرش و بررسی مدارک پزشکی و امضای برگه رضایت آگاهانه
- انتقال به بخش آماده سازی و اتصال دستگاه ها برای اندازه گیری نبض، فشار خون و اکسیژن خون
- تراشیدن مختصر موهای محل ورود کاتتر در مچ دست یا کشاله ران در صورت نیاز و ضدعفونی وسیع ناحیه
- تزریق سرم و آماده سازی داروها به ویژه در افراد با آلرژی یا بیماری های زمینه ای
- بی حسی موضعی در محل ورود و انتخاب مسیر مناسب که اغلب مچ دست است و در برخی شرایط کشاله ران
- ورود غلاف باریک و سپس هدایت کاتترهای نرم به سمت رگ های کرونر زیر هدایت تصویربرداری
- تزریق ماده حاجب و ثبت تصویرهای پی در پی از زوایای گوناگون برای نمایش دقیق تنگی یا گرفتگی
- تفسیر فوری تصاویر و تصمیم گیری درباره نیاز به مداخله درمانی مثل بالون یا استنت در همان جلسه در صورت آمادگی قبلی
- پایان کار، خارج کردن ابزار و بستن محل ورود با فشار ملایم یا وسیله اختصاصی
- انتقال به ریکاوری، نوشیدن آب در صورت اجازه پزشک، راه رفتن سبک و سپس ترخیص با توصیه های مراقبتی
مقدمه
شنیدن نام آنژیوگرافی قلب برای بسیاری از افراد با اضطراب همراه است. تصور ورود به اتاقی پر از دستگاه های پیشرفته و دیدن مانیتورهای متعدد ممکن است ترس ایجاد کند. واقعیت این است که آنژیوگرافی یک روش تشخیصی دقیق و استاندارد است که هدف آن نشان دادن وضعیت رگ های کرونری و کمک به تصمیم درمانی درست است. اگر بدانید چه می شود، چرا انجام می شود و هر مرحله چگونه پیش می رود، تجربه شما امن تر و آرام تر خواهد بود. در این راهنما تمام مراحل انجام آنژیوگرافی قلب را گام به گام و با زبان ساده توضیح می دهیم تا درک شما از این فرایند کامل و کاربردی شود.
آشنایی سریع با آنژیوگرافی قلب
آنژیوگرافی قلب نوعی تصویربرداری از رگ های تغذیه کننده قلب است که با تزریق ماده حاجب و ضبط تصاویر از طریق اشعه ایکس انجام می شود. پزشک متخصص قلب در اتاق کات لب با هدایت یک کاتتر بسیار نازک از داخل شریان ها به دهانه رگ های کرونری می رسد و از چند زاویه تصویر می گیرد تا تنگی ها و انسدادها را ببیند. در صورت نیاز در همان جلسه می توان اقدام درمانی مانند باز کردن رگ با بالون و استنت انجام داد که به آن انژیوپلاستی گفته می شود. اما در این مقاله تمرکز ما بر خودِ تشخیص و به بیان دیگر بر مراحل انجام آنژیوگرافی قلب است.
آمادگی های قبل از آنژوگرافی
آمادگی خوب، کیفیت تصویربرداری را بالا می برد و احتمال عوارض را پایین می آورد. این نکته ها را جدی بگیرید.
- چند روز پیش از موعد، فهرست داروها، حساسیت ها و بیماری های زمینه ای خود را به تیم پزشکی اعلام کنید. داروهای ضد انعقاد و داروهای دیابت برنامه ویژه دارند و درباره ادامه یا تعویق دوز باید طبق نظر پزشک عمل شود.
- اگر سابقه واکنش حساسیتی به ماده حاجب دارید یا دچار بیماری کلیوی هستید، حتما اطلاع دهید تا طرح پیشگیری و افزایش آب رسانی تنظیم شود.
- از شب قبل آب کافی بنوشید مگر این که پزشک محدودیت تعیین کرده باشد. پرهیز از وعده بسیار سنگین در شب و صبح روز کار، احساس راحتی را افزایش می دهد.
- زیورآلات را در منزل بگذارید، ناخن های بسیار بلند یا لاک غلیظ در انگشتان دست می تواند نصب گیره سنجش اکسیژن را دشوار کند.
- مدارک قبلی شامل نوار قلب، اکو و گزارش های پیشین را همراه بیاورید تا مقایسه آسان شود.
- داشتن یک همراه قابل اعتماد توصیه می شود. هرچند در بسیاری از موارد ترخیص در همان روز ممکن است، وجود همراه به مدیریت رفت و برگشت کمک می کند.
مراحل انجام آنژیوگرافی قلب به صورت مرحله به مرحله
ارزیابی و آماده سازی چند روز و چند ساعت پیش از کار
۱. بررسی علت ارجاع
یکی از مراحل انجام آنژیوگرافی بررسی علت ارجاع است. علت انجام آنژیوگرافی می تواند درد قفسه سینه، تست استرس غیر طبیعی، کاهش عملکرد قلب یا علائم شدید باشد. پزشک شرح حال کامل می گیرد و سوابق شما را مرور می کند تا مطمئن شود انجام این تست ضرورت دارد و منفعت آن از خطرات احتمالی بیشتر است.
۲. مرور داروها
داروهای رقیق کننده خون، داروهای مربوط به دیابت و داروهای کلیوی باید دقیق بررسی شوند. گاهی لازم است دارویی برای یک یا دو روز تغییر یابد. هرگز خودسرانه دارویی را قطع یا اضافه نکنید.
۳. آزمایش و تصویربرداری پایه
آزمایش خون برای بررسی کارکرد کلیه و میزان هموگلوبین، نوار قلب و گاهی عکس ساده قفسه سینه درخواست می شود تا سلامت عمومی شما سنجیده شود.
۴. آموزش و رضایت آگاهانه
پزشک و پرستار درباره هدف، منافع، خطرات احتمالی و گزینه های جایگزین با شما صحبت می کنند. پرسش های خود را بدون تردید مطرح کنید. امضا کردن فرم رضایت پس از دریافت توضیح کامل انجام می شود.
۵. ناشتایی کوتاه و آمادگی روز کار
معمولا از چند ساعت پیش از آنژیوگرافی چیزی نخورید تا در زمان کار راحت باشید. آب معمولی در زمان مشخص که تیم درمان می گوید می تواند مجاز باشد. اشیای فلزی و زیورآلات را بردارید و اگر از قبل تعیین شده است موهای ریز در ناحیه مچ دست یا کشاله ران به طور محدود تراشیده می شود تا پوست تمیزتر باشد.
ورود به بیمارستان در روز انجام کار
۱. پذیرش و تکمیل پرونده
با مدارک هویتی و پرونده پزشکی به بخش مربوط وارد می شوید. فشار خون، تب، وزن و علائم حیاتی بررسی می شود و لباس مخصوص به شما داده می شود.
۲. رگ گیری محیطی و پایش
یکی از مهمترین مراحل انجام آنژیوگرافی رگ گیری محیطی و پایش است. یک آنژیوکت در ساعد جهت تزریق مایعات و داروها گذاشته می شود. کادر درمان چسب های کوچک پایش ضربان قلب را وصل می کنند تا در طول کار وضعیت شما دقیق دیده شود.
۳. پرسش نهایی و چک لیست ایمنی
آلرژی به ماده حاجب یا داروهای خاص، سابقه بیماری کلیوی یا مشکلات خونریزی دوباره پرسیده می شود. این مرحله برای کاهش خطرات بسیار مهم است.
انتخاب مسیر دسترسی عروقی
یکی از مهمترین مراحل انجام آنژیوگرافی انتخاب مسیر دسترسی عروقی است. دو مسیر رایج وجود دارد. مسیر شریان دست در ناحیه مچ و مسیر شریان کشاله ران. مسیر دست در بسیاری از موارد ارجح است زیرا احتمال خونریزی کمتر و امکان نشستن زودتر پس از کار را فراهم می کند. مسیر کشاله ران زمانی انتخاب می شود که رگ های دست مناسب نباشند یا شرایط آناتومیک اجازه ندهد. انتخاب مسیر به ارزیابی پزشک و شرایط بیمار بستگی دارد.
ورود غلاف و هدایت کاتتر به دهانه رگ های قلب
پس از بی حسی، یک سوزن بسیار باریک وارد شریان می شود و غلاف نرم و کوچک قرار می گیرد. کاتتر نازک از داخل غلاف عبور می کند و با راهنمایی تصویربرداری به سمت ریشه آئورت حرکت می کند. پزشک کاتتر را به دهانه رگ راست و سپس رگ چپ هدایت می کند. شما در این زمان ممکن است تنها حرکت های ملایم را حس کنید که طبیعی است.
تزریق ماده حاجب و تصویربرداری از چند زاویه
وقتی کاتتر در جای درست قرار گرفت مقدار کمی ماده حاجب تزریق می شود و همزمان تصویر زنده روی مانیتور ظاهر می شود. برای هر رگ از زاویه های مختلف تصویر گرفته می شود تا تنگی ها دقیق دیده شود. ممکن است در زمان تزریق احساس گرمی یا طعم فلزی کوتاه مدت در دهان داشته باشید که به سرعت از بین می رود. در تمام این زمان تیم درمان ضربان قلب و فشار خون شما را لحظه به لحظه پایش می کند.
ارزیابی های تکمیلی در صورت نیاز
یکی از آخرین مراحل انجام آنژیوگرافی، انجام ارزیابی های تکمیلی است. اگر در تصاویر آنژیوگرافی تنگی هایی دیده شود که شدت آن ها با چشم به تنهایی به طور قطعی مشخص نیست، پزشک از ابزارهای تکمیلی کمک می گیرد. اف اف آر به معنی سنجش ذخیره جریان جزء به جزء، میزان افت فشار خون در طول تنگی را اندازه می گیرد و نشان می دهد که آیا تنگی واقعا جریان خون را محدود کرده است یا نه. ابزار دیگر سونوگرافی داخل عروقی است که از داخل رگ تصویر مقطعی می دهد و قطر واقعی و جنس پلاک را نشان می دهد. انجام این ارزیابی ها تصمیم درمانی را دقیق تر می کند.
پایان کار و خارج کردن وسایل
وقتی تصویرگیری کامل شد، کاتتر و غلاف برداشته می شود و روی محل دسترسی فشار ملایم و مداوم گذاشته می شود. در مسیر دست معمولا از یک باند فشاری ویژه استفاده می شود که میزان فشار آن به تدریج کاهش می یابد. در مسیر کشاله ران پس از خارج کردن غلاف، یا فشار دستی طولانی داده می شود یا از ابزار بسته شدن رگ استفاده می شود که تصمیم درباره آن با پزشک است.
بازگشت به بخش و مراقبت های اولیه
آخرین مراحل انجام آنژیوگرافی، بازگشت به بخش و آغاز مراقبت های اولیه است. در بخش پرستاری فشار خون، ضربان قلب و محل دسترسی چند ساعت پایش می شود. مایعات بیشتری دریافت می کنید تا ماده حاجب از بدن شما دفع شود. در مسیر دست معمولا می توانید زودتر بنشینید و راه بروید. در مسیر کشاله ران ممکن است چند ساعت استراحت در تخت لازم باشد تا محل دسترسی بدون خونریزی ترمیم شود. درد خفیف یا کبودی کوچک در محل طبیعی است اما درد شدید، تورم رو به افزایش یا بی حسی غیرعادی نیاز به اطلاع فوری دارد.
مراقبت های پس از ترخیص
- مصرف مایعات کافی در روز های نخست پس از کار برای کمک به دفع ماده حاجب
- خشک و تمیز نگه داشتن پانسمان و پرهیز از خیس کردن محل تا زمانی که پرستار اجازه دهد
- خودداری از فعالیت سنگین و بلند کردن اجسام سنگین برای چند روز
- توجه به علائم هشدار مانند خونریزی مداوم از محل، تورم پیشرونده، درد شدید بازو یا ران، تب یا درد قفسه سینه و تماس با مرکز درمان در صورت بروز
- ادامه منظم داروها طبق دستور و مراجعه به ویزیت پیگیری در زمان تعیین شده
این نکات ساده باعث می شود مراحل انجام آنژیوگرافی قلب با خیال آسوده به پایان برسد و دوران نقاهت کوتاه و بی عارضه بگذرد.
خطرات و عوارض احتمالی
آنژیوگرافی قلب یک روش استاندارد و کم خطر به شمار می آید اما مانند هر مداخله پزشکی ممکن است عارضه ایجاد شود. مهم است که آن ها را بشناسید تا در صورت نیاز به موقع اقدام کنید.
- کبودی و خونریزی در محل دسترسی که معمولا خفیف و خود محدود شونده است.
- واکنش حساسیتی به ماده حاجب که بیشتر به شکل خارش و قرمزی دیده می شود و در صورت سابقه باید از قبل به تیم درمان اطلاع داده شود.
- اختلال عملکرد کلیه در افراد آسیب پذیر که با هیدراتاسیون، تنظیم داروها و حداقل سازی دوز ماده حاجب قابل پیشگیری است.
- نامنظمی ریتم قلب که اغلب گذرا است و در همان اتاق کنترل می شود.
- عوارض نادر شامل آسیب شریانی، سکته مغزی یا حمله قلبی که احتمال آن ها بسیار کم است اما باید در رضایت آگاهانه توضیح داده شود.
عوامل اثرگذار بر انتخاب مسیر دسترسی
گاهی بیماران می پرسند چرا برای من مسیر دست انتخاب شد و برای دیگری مسیر کشاله ران. پاسخ در سه دسته عامل است.
- ویژگی های آناتومیک رگ ها و سابقه رسوب کلسیم یا جراحی های قبلی
- وضعیت بالینی بیمار مانند فشار خون، وزن، سابقه خونریزی و بیماری های همزمان
- مهارت و ترجیح تیم درمان و نوع اقدامی که احتمال دارد در همان جلسه لازم شود
به صورت کلی در بسیاری از بیماران مسیر دست راحت تر و ایمن تر است و امکان بازگشت سریع تر به زندگی روزمره را می دهد.
نکاتی برای کاهش استرس در روز عمل
- شب قبل برنامه فردا را با خانواده مرور کنید و مدارک لازم را آماده بگذارید.
- صبح همان روز زودتر به بیمارستان برسید تا بدون عجله کارهای پذیرش انجام شود.
- از همراه بخواهید تا پایان کار در دسترس باشد و تلفن خود را روشن نگه دارد.
- در اتاق آماده سازی تکنیک تنفس آرام را تمرین کنید. دم آرام از بینی، نگه داشتن شمارش تا سه، بازدم آرام از لب های نیمه بسته.
- هر پرسشی که ذهن شما را مشغول کرده است قبل از شروع از تیم درمان بپرسید تا نگرانی برطرف شود.
پاسخ به چند تصور نادرست
- تصور یک: برخی خیال می کنند آنژیوگرافی همیشه به معنی عمل سنگین است. حقیقت این است که آنژیوگرافی یک روش تشخیصی است و تنها در صورتی که لازم باشد در همان جلسه اقدام درمانی انجام می شود.
- تصور دو: بعضی افراد فکر می کنند بیهوشی کامل خواهند شد. در آنژیوگرافی بیهوشی وجود ندارد بلکه بی حسی موضعی داده می شود و شما در تمام مدت هوشیار هستید.
- تصور سه: عده ای از ماده حاجب می ترسند. واکنش های جدی به ماده حاجب بسیار نادر است و تیم درمان برای پیشگیری و درمان آن آماده است. نوشیدن مایعات کافی پس از کار به دفع ماده کمک می کند.
- تصور چهار: گروهی می گویند پس از آنژیوگرافی باید مدت طولانی در تخت بمانیم. اگر مسیر دست باشد اغلب می توان خیلی زود راه رفت و کارهای سبک را از سر گرفت.
نمونه یک مسیر واقعی بیمار از صبح تا عصر
بیمار ساعت هفت صبح پذیرش میشود، پس از ثبت علائم حیاتی و رگگیری در انتظار میماند. ساعت هشت به اتاق کاتلب منتقل میشود. پزشک پس از ضدعفونی و بیحسی موضعی، کاتتر را از مچ وارد میکند. در ده دقیقه اول رگهای اصلی قلب مشاهده و تصاویر ثبت میشود. سپس برای یک رگ مرزی ارزیابی FFR انجام میگیرد که نیاز به استنت را رد میکند. پس از پایان، وسایل خارج و باند فشاری بسته میشود. بیمار به بخش بازمیگردد، مایعات و غذای سبک مصرف میکند و عصر همان روز با دستورات مراقبتی ترخیص میشود. این روایت به شما کمک می کند قدم به قدم تصویر روشنی از مراحل انجام آنژیوگرافی قلب داشته باشید.
چک لیست کوتاه پیش از ترخیص
- مطمئن شوید که دستور دارویی جدید را کامل فهمیده اید.
- بدانید چه زمانی پانسمان را می توانید بردارید.
- از پرستار بپرسید چه فعالیت هایی را از چه روزی از سر بگیرید.
- علائم هشدار را روی یک برگه بنویسید و در منزل در دسترس بگذارید.
- تاریخ و ساعت ویزیت پیگیری را در تقویم خود ثبت کنید.
آنژیوگرافی در شریعتی
آنژیوگرافی در شریعتی با تمرکز بر تشخیص دقیق تنگی یا انسداد عروق قلب، توسط دکتر ریحانه شعبانی انجام میشود. در این روش که معمولا با بیحسی موضعی و از مسیر مچ دست انجام میگیرد، ماده حاجب به عروق تزریق میشود تا تصاویر شفافی از جریان خون قلب به دست آید و در صورت لزوم درباره درمانهایی مانند بالون یا استنت تصمیمگیری شود. روند کار شامل ارزیابی پیش از عمل، پایش مداوم علائم حیاتی و مراقبتهای کوتاهمدت پس از پایان فرایند است و بیشتر بیماران همان روز یا روز بعد مرخص میشوند.
سوالات متداول
۱. آیا آنژیوگرافی درد دارد؟
خیر. با بی حسی موضعی تنها احساس فشار ملایم یا گرمی کوتاه هنگام تزریق ماده حاجب خواهید داشت.
۲. مدت زمان آنژیوگرافی چقدر است؟
بیشتر مواقع بین بیست تا چهل دقیقه طول می کشد اما با توجه به پیچیدگی آناتومی می تواند کمی کوتاه تر یا طولانی تر شود.
۳. آیا با آنژیوگرافی همیشه نیاز به استنت دارم؟
نه. بسیاری از افراد تنها به تشخیص دقیق نیاز دارند و درمان دارویی ادامه می یابد. استنت زمانی گذاشته می شود که تنگی مهم و قابل درمان در همان جلسه تشخیص داده شود.
۴. پس از کار چه زمانی می توانم به خانه بروم؟
اگر همه چیز طبیعی باشد معمولا همان روز مرخص می شوید. تصمیم نهایی با پزشک است.
۵. پس از ترخیص چه زمانی می توانم رانندگی کنم؟
اگر مسیر دست بوده است اغلب از روز بعد رانندگی کوتاه بدون فشار زیاد ممکن است. اگر مسیر کشاله ران بوده است بهتر است چند روز صبر کنید. پزشک بر اساس شرایط شما زمان دقیق را می گوید.
۶. آیا می توانم داروهای قلبی خود را همان شب ادامه دهم؟
در اغلب موارد بله اما دستور دقیق را از پزشک بگیرید. گاهی تغییرات کوچکی در دوزها داده می شود.
۷. اگر به ماده حاجب حساسیت داشته باشم چه می شود؟
با اطلاع قبلی به تیم درمان، داروهای پیشگیرانه داده می شود و کار با مراقبت بیشتر انجام خواهد شد.
۸. آیا انژیوگرافی برای کلیه های من خطر دارد؟
در افراد با کارکرد کلیه ضعیف، اقدامات محافظتی شامل هیدراتاسیون و کمینه کردن دوز ماده حاجب انجام می شود تا خطر کاهش یابد.
۹. اگر از محل دسترسی خونریزی شد چه کنم؟
آرام بگیرید، درست روی محل فشار ملایم و یکنواخت بدهید و سریعا با مرکز درمان تماس بگیرید یا به اورژانس مراجعه کنید.
۱۰. آیا می توانم روز بعد به محل کار بروم؟
بسته به نوع کار و مسیر دسترسی، بسیاری از افراد در یکی دو روز نخست به کار سبک برمی گردند. کارهای سنگین بهتر است چند روز به تعویق افتد.
جمع بندی
درک دقیق مراحل انجام آنژیوگرافی قلب به شما کمک می کند از یک روند تشخیصی پیشرفته، بیشترین فایده و کمترین استرس را بگیرید. از آماده سازی آگاهانه تا اجرای دقیق در اتاق کات لب و سپس مراقبت هوشمندانه پس از کار، هر مرحله معنا و هدف مشخصی دارد. اگر پرسشی برایتان باقی مانده است آن را با تیم درمان در میان بگذارید. دانستن، نخستین قدم برای همکاری موثر در درمان است و همکاری شما با پزشک و پرستار، مسیر درمان را کوتاه تر و ایمن تر می کند.
